Có những ngôi chùa được nhớ đến bởi mái ngói rêu phong, những pho tượng cổ hay một tòa tháp đã đứng qua nhiều thế kỷ. Nhưng cũng có những di tích gần như không còn nguyên dáng cũ, và lịch sử của chúng phải được tìm lại từ những gì nhỏ bé nhất: một viên đá kê chân cột, một mảnh nền móng, một tấm bia hay một đường chạm khắc đã mòn.
Chùa Bồ Vàng ở Như Nguyệt là một di tích như thế.
Nằm ở phía Đông Bắc thôn Như Nguyệt, gần bến đò Ngọt, ngôi chùa hiện diện trong một không gian đặc biệt của vùng Kinh Bắc – nơi dòng Như Nguyệt từng trở thành phòng tuyến quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Tống năm 1077. Dấu tích còn lại cho thấy chùa được khởi dựng từ thời Lý, khoảng thế kỷ XI, sau đó từng được trùng tu, mở rộng với quy mô lớn dưới thời Lê Trung Hưng. (Phật giáo Việt Nam)
Nhưng điều khiến Bồ Vàng trở nên đáng quý không nằm ở quy mô của ngôi chùa hiện nay.
Nó nằm ở những dấu vết của một ngôi chùa đã mất.
Một cánh sen bằng đá kể chuyện nghìn năm
Trong số những dấu tích kiến trúc còn được phát hiện tại Bồ Vàng, đáng chú ý nhất là những chân tảng kê chân cột bằng đá xanh, đá nhám và các viên đá dùng để kè móng.
Đặc biệt là một chân tảng bằng đá xanh hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh. Khối đá có đường kính khoảng 75 cm, cao 35 cm. Trên mặt đá là hình một đóa sen đang nở, ở giữa là vòng tròn lớn, bao quanh bởi những cặp cánh sen kép. Trên các cánh sen lại xuất hiện những đôi rồng uốn lượn, được bố trí đăng đối. (Phật giáo Việt Nam)
Nếu chỉ nhìn đó là một cấu kiện kiến trúc, ta sẽ bỏ qua phần đẹp nhất của nó.
Bởi người thợ thời Lý đã không để đá chỉ làm nhiệm vụ nâng đỡ một thân cột.
Họ biến chân cột thành một đóa sen.
Khối đá nặng nề được tạo nên những đường cong mềm mại. Cánh sen mở ra từ tâm, các đường chạm nối tiếp nhau nhịp nhàng; trên đó, hình rồng chuyển động như một nét vẽ sống. Công năng kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc vì thế không tách rời, mà cùng tồn tại trong một cấu kiện.
Đó là một trong những vẻ đẹp đáng nhớ của nghệ thuật thời Lý: cái đẹp không được đặt thêm vào kiến trúc, mà sinh ra từ chính kiến trúc.
Sen và rồng – tinh thần của mỹ thuật thời Lý
Hoa sen vốn là hình tượng quen thuộc trong mỹ thuật Phật giáo. Nhưng ở Bồ Vàng, sen không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng.
Nó trở thành nền tảng để người nghệ nhân gửi vào đó cả một thế giới thẩm mỹ.
Những cánh sen đầy đặn, cân xứng; những đôi rồng uốn khúc trên bề mặt; cách các mô-típ được tổ chức theo thế đăng đối – tất cả tạo nên một cảm giác vừa trang nghiêm vừa thanh thoát.
Đặt chân tảng ấy trong dòng chảy mỹ thuật Đại Việt, ta càng thấy rõ giá trị của nó. Kiểu chân tảng này có những nét tương đồng với chân tảng ở chùa Dạm, chùa Phật Tích và chùa Tĩnh Lự, những trung tâm Phật giáo cũng có niên đại khởi dựng từ thời Lý. (Phật giáo Việt Nam)
Điều đó gợi ra một bức tranh rộng hơn: vùng Kinh Bắc thời Lý từng là một không gian Phật giáo phát triển mạnh, nơi chùa tháp không chỉ là nơi tu hành mà còn là những công trình nghệ thuật lớn của Đại Việt.
Các nghiên cứu về kiến trúc thời Lý cũng cho thấy chân tảng kê cột thường được chạm hình cánh sen; rồng, hoa lá và những mô-típ Phật giáo xuất hiện phổ biến trong trang trí kiến trúc. Vì vậy, một chân tảng như ở Bồ Vàng không phải một vật trang trí đơn lẻ, mà là một phần của ngôn ngữ kiến trúc đặc trưng của thời đại. (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)
Điều còn lại sau những biến thiên của lịch sử
Ngôi chùa Bồ Vàng cổ không còn tồn tại nguyên vẹn.
Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi chùa cũ đã bị phá hủy. Sau hòa bình, một ngôi chùa nhỏ được dựng lên gần bờ đê để duy trì nơi thờ Phật. Đến năm 1992, chùa hiện nay được xây dựng trên nền đất chùa xưa. (Phật giáo Việt Nam)
Vì thế, nếu tìm kiếm ở Bồ Vàng một kiến trúc thời Lý còn nguyên vẹn, chúng ta sẽ không thể tìm thấy.
Nhưng nếu nhìn dưới con mắt của người nghiên cứu di sản, câu chuyện lại khác.
Nền đất vẫn còn.
Những vật liệu kiến trúc vẫn còn.
Chân tảng vẫn còn.
Văn bia vẫn còn.
Và những pho tượng gỗ thời Nguyễn vẫn tiếp tục kể thêm những chương muộn hơn của lịch sử ngôi chùa.
Bồ Vàng vì vậy giống như một cuốn sách đã mất nhiều trang, nhưng những trang còn lại vẫn đủ để chúng ta nhận ra câu chuyện lớn mà nó từng kể.
Một ngôi chùa, nhiều tầng ký ức
Bên cạnh dấu tích thời Lý, Bồ Vàng còn lưu giữ hai tấm bia đá được dựng vào năm Chính Hòa thứ 7 (1686), ghi chép về việc gửi giỗ hậu vào chùa; cùng tám pho tượng gỗ có niên đại thời Nguyễn. Những hiện vật ấy khiến lịch sử của Bồ Vàng không dừng lại ở thế kỷ XI, mà tiếp tục kéo dài qua nhiều thời đại. (Phật giáo Việt Nam)
Mỗi lớp di vật là một lớp thời gian.
Đá thời Lý kể về buổi đầu của ngôi chùa.
Bia thời Lê kể về đời sống cộng đồng và tín ngưỡng nhiều thế kỷ sau.
Tượng thời Nguyễn tiếp tục cho thấy sức sống của không gian thờ tự.
Còn ngôi chùa hôm nay lại là phần tiếp nối của tất cả những lớp ký ức ấy.
Đó chính là điều làm nên chiều sâu của di sản: một di tích không chỉ thuộc về một triều đại, mà là kết quả của sự bồi đắp liên tục của con người qua thời gian.
Đứng trước Bồ Vàng, hãy nhìn chậm hơn một chút
Có lẽ vẻ đẹp của Bồ Vàng không nằm ở sự đồ sộ.
Nó nằm ở khả năng khiến người ta phải nhìn thật kỹ.
Nhìn một chân tảng và nghĩ về bàn tay người thợ cách đây gần một nghìn năm.
Nhìn cánh sen và hình dung một thời kỳ mà Phật giáo giữ vị trí sâu đậm trong đời sống Đại Việt.
Nhìn hình rồng và nhận ra sự thanh thoát, mềm mại của mỹ thuật Lý.
Nhìn nền chùa hôm nay để hiểu rằng phía dưới nó là những lớp đất đã chứng kiến biết bao đổi thay của vùng Kinh Bắc.
Và nhìn dòng Như Nguyệt để cảm nhận rằng nơi đây không chỉ có lịch sử của một ngôi chùa, mà còn có lịch sử của một vùng đất, một cộng đồng và một dân tộc.
Bồ Vàng – khi một di tích được nhớ bằng những gì còn lại
Di sản không phải lúc nào cũng hiện diện dưới hình hài nguyên vẹn.
Có khi, một công trình biến mất nhưng một chân tảng vẫn còn.
Một ngôi chùa thay đổi nhưng nền đất vẫn còn.
Một thời đại đi qua nhưng những đường chạm trên đá vẫn ở lại.
Chùa Bồ Vàng chính là một minh chứng đẹp cho điều ấy.
Từ một đóa sen được chạm trên đá, ta có thể lần tìm dấu vết của nghệ thuật thời Lý. Từ những viên đá kê móng, ta hình dung được một công trình đã từng hiện diện. Từ những tấm bia và pho tượng cổ, ta thấy đời sống tín ngưỡng của những thế hệ sau tiếp tục bồi đắp cho ngôi chùa.
Và từ tất cả những mảnh ghép ấy, một Bồ Vàng xưa dần hiện lên – không hoàn chỉnh, nhưng đủ sức lay động trí tưởng tượng của người hôm nay.
Có lẽ đó cũng là vẻ đẹp sâu xa nhất của di sản.
Quá khứ không nhất thiết phải còn nguyên vẹn mới có thể lên tiếng. Chỉ cần một dấu vết được gìn giữ, lịch sử vẫn có thể tìm được cách kể lại câu chuyện của mình.
Bài viết được biên soạn lại theo hướng độc lập, lấy tư liệu về chùa Bồ Vàng trong số 524 của Xưa & Nay làm điểm xuất phát, kết hợp đối chiếu tư liệu nghiên cứu của Nguyễn Văn An và tư liệu về kiến trúc thời Lý; không sao chép bài viết gốc.